Jön Türklerin Anadolu'daki Örgütleri

ve Eylemleri 1908 Devrimi bir Anadolu devrimidir

Jön Türklerin Anadolu'daki örgütlenmesi ve eylemleriyle bunların 1908 Devrimi ile ilişkileri, Türk Devrimi tarihçilerinin genellikle ihmal ettikleri bir konudur. Y. Hikmet Bayur ve A. Bedevi Kuran, konuya o dönemi yaşamış kişilerin anılarından alıntılarla değinmişlerdir. Anglo-Sakson tarihçiler Anadolu'daki Jön Türk örgütlenmesinden söz etmekle birlikte ayrıntı vermezler. Konunun önemi, Y. A. Petrosyan'ın ülkemizde 1974'te yayımlanan kitabı [1] sayesinde Türk tarihçiler tarafından kısmen kavranabilmiştir. Bu alanın ihmal edilmesinde Osmanlı arşivlerinin, yabancı ülkelerin dış politika arşivlerinin, o döneme ait kitap, anı, dergi, gazete gibi yerel birçok belgenin incelenmemiş olmasının katkısı vardır. Bu alandaki bilgi ve belge eksikliği, Jön Türk örgütlenmesinin bir Balkan olgusu, 1908 Devriminin bir askeri eylem şeklinde algılanmasına yol açmıştır. Bu yerleşmiş kanıyı sarsabilecek en değerli ipucu, Kolağası Niyazi Bey'in 1908'de Meşrutiyetin İlanıyla sonuçlanan ilk isyanı başlattıktan sonra Yıldız Sarayı’na çektiği telgrafa "Tüm ulusun isteği Anayasa’nın yürürlüğe konmasıdır, Erzurum'da yapılan zulüm milleti korkutmamıştır" sözleriyle başlaması [2] bile gözden kaçmıştır.

Yerli ve yabancı tarihçiler, Abdülhamit yönetimi tarafından Anadolu şehirlerine sürgüne gönderilen Jön Türklerin bulundukları yerlerde siyasi faaliyette bulundukları ve başarılı oldukları konusunda görüş birliği içindedirler. Sürgünlerin sözlü propagandalarının, elde edip dağıttıkları Jön Türk yayınlarının Anadolu şehirlerinde önemli etki yaptığı kabul edilmektedir. Genç subayların ve idarecilerin de Jön Türk etkisi altında oldukları göz önüne alındığında, 1908 Devrimi öncesinde Anadolu'daki siyasi tablo daha iyi anlaşılır.

İttihat ve Terakki Cemiyeti (ITC) belgelerinde Anadolu örgütlenmesine etraflıca değinilmemiştir. ITC yöneticilerinden Dr. Bahattin Şakir'in 1908 yılı başlarında Doğu Anadolu'nun bilinmeyen bir kentindeki ITC yandaşına yazdığı mektup sıkça alıntılanmaktadır. [3] Gizli bir ITC komitesi kurmanın usulünü anlatan bu mektup, Jön Türklerin Anadolu'daki örgütlenme çabalarının dolaylı bir kanıtı sayılmaktadır. Doğrudan kanıt ise Dr. Bahattin Şakir’in 1905 yılında tutuklanıp Erzincan'a sürüldüğünde Cemiyetin Trabzon örgütü tarafından kaçırılarak Avrupa'ya gönderilmesidir. [4]

Anadolu'daki Jön Türk örgütlenmesi ile siyasi faaliyeti hakkındaki esas bilgilerimiz, o dönemde yaşamış şehir tarihçilerinin eserlerine, Anadolu kentlerindeki konsolosların raporlarına ve çok azı incelenip yayımlanmış Osmanlı arşivi belgelerine dayanmaktadır. Bu üç alan da henüz tam olarak değerlendirilmemiş olmasına rağmen konuyla ilgili en değerli bilgilerimiz bu kaynaklara aittir.

Jön Türklerin 1908 Devrimi öncesinde örgütlendiğini kesin olarak bildiğimiz iki Anadolu şehri vardır: Diyarbakır ve Erzurum.

Diyarbakır örgütlenmesinde iki tanıdık tarihi kimlikle karşılaşıyoruz: Dr. Abdullah Cevdet ve Ziya Gökalp. Askeri tıbbiye öğrencisiyken ITC kurucuları arasında yer alan Dr. Abdullah Cevdet'in Diyarbakır’da görev yaptığı yıllarda Ziya Gökalp de Cemiyete girmiştir. 1908 Devrimi’nden önce Ziya Gökalp’ın Diyarbakır’da bazı arkadaşlarıyla gizli bir teşkilat kurduğunu biliyoruz. Bu gizli teşkilat Devrim’den iki gün sonra ITC Diyarbakır Şubesi olarak ortaya çıkmıştır. Diyarbakır’da 1905 ve 1908 yıllarında meydana gelen ve "Telgrafhane Hadiseleri" olarak bilinen iki büyük ayaklanma, bu gizli ITC komitesi tarafından örgütlenmiştir. [5]

Erzurum'daki Jön Türk örgütlenmesi hakkındaki bilgilerimiz daha fazladır. Erzurum, 1908 Devrimi açışından ayrı bir önem taşımaktadır. Erzurum'da 1906–1907 yıllarında meydana gelen ve yeni konulan bazı vergilerin kaldırılmasını amaçlayan şiddetli, uzun süreli, yaygın ayaklanmada meşrutiyet talebi de dile getirilmiştir. Bu ayaklanma, Jön Türklerde derin bir heyecana yol açmıştır. Erzurum isyanında iki ayrı Jön Türk örgütünün,  ITC ile Prens Sabahattin'in Teşebbüsü Şahsi ve Âdemi Merkeziyet Cemiyeti'nin (TSAMC) şubelerinin büyük etkisi olmuştur.

Erzurum'daki ITC örgütlenmesi, 1896 yılına kadar gitmektedir. Erzurum'a sürgüne gönderilen Tıbbiye öğrencilerinden Emin ve Baytar Mektebinden Manastırlı Recep, aldıkları talimat doğrultusunda şehirde bir ITC komitesi kurmuşlardır. Ancak, çalışmaları öğrenilen bu iki sürgün öğrenciyle komitenin diğer iki sivil ve altı subay üyesi aynı yıl tutuklanmıştır. [6] 1906–1907 Erzurum olaylarını örgütleyen komitenin yaklaşık 30 üyesi 1908 başında tutuklanarak yargılanmışlardır. Ağır cezalara çarptırılan bu kişilerden Hacı Hafız Bey, Sabri Bey, Hacı Sabri Bey, Seyfullah Bey, kardeş olan Tevfik ve Abdullah beyler ile Tahsin'Bey ve Durak Bey'in İttihatçı oldukları kesin olarak bilinmektedir. Bunlardan Durak Bey, Seyfullah Bey ve Tevfik Bey "birinci derecede İttihatçı" olarak tanımlanmaktadır. 1908 Devrimi’nden hemen sonra Erzurum'da iki ITC şubesi açılmış, açılışa ITC'nin önde gelen eylem ve fikir adamları katılmıştır. [7] Tutuklanan komite üyelerinden bir kısmi Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde milletvekilliği, belediye başkanlığı gibi önemli idari görevlerde bulunmuşlardır. Erzurum isyanı sırasında dağıtılan bildirilerden, şehirde "Canveren" ve "Cerniyeti Mukaddeseyi Osmaniye ve Islamiye" adlarında örgütlerin de bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu örgütlerin, ITC ve TSAMC'nin Erzurum'da farklı isimler altında faaliyet gösteren şubeleri olması kuvvetle muhtemeldir. [8]

Genç subaylar, Anadolu'daki Jön Türk örgütlerinin önemli bir ayağını oluşturuyordu. 1906–1907 Erzurum isyanı sırasında asker halka karşı silah kullanmayı reddetmiştir. Olaylar sırasında başbakanlık ile Erzurum valiliği arasında yapılan yazışmadan, isyanın kolay bastırılması için genç subayların terfi, becayiş, görevlendirme gibi gerekçelerle şehirden uzaklaştırılmalarının istendiği anlaşılmaktadır. [9] Bu gerekçeyle Erzurum'dan Muş’a gönderilen subaylardan Münip Yıldırgan, anılarında Erzurum isyanından söz etmektedir. [10]

Bu bilgiler, Erzurum'da geçmişi 1896 yılına kadar giden bir ITC örgütlenmesi olduğunu göstermektedir.

Erzurum'daki TSAMC şubesi, Hüseyin Tosun Bey tarafından kurulmuştur. Askeri lise öğretmeni olan Hüseyin Tosun Bey, Avrupa'ya geçtikten sonra TSAMC'nin Erzurum şubesini kurmakla görevlendirilmiştir. Sahte belgelerle Kafkasya üzerinden Erzurum'a giden Hüseyin Tosun Bey, şehirde yerleşerek ticaret yapmaya başlamış, aynı zamanda propaganda ve örgütlenme çalışması yürütmüştür. Serdarzade Sıtkı Bey ve Hoca Seyfettin'le birlikte TSAMC'nin Erzurum şubesini kurmuştur. Hüseyin Tosun Bey ve arkadaşları, Erzurum ayaklanmasında önemli görevler üstlenmişlerdir. 1908 yılı başında tutuklananlar arasındadırlar. Hüseyin Tosun Bey, gerçek kimliği öğrenilince Abdülhamit'in emriyle sorgulanmak üzere İstanbul’a gönderilmiştir; Meşrutiyet döneminde milletvekilliği yapmıştır; 1918 yılında İngilizler tarafından Malta'ya sürülenler arasındadır. [11]

Jön Türk yayınlarında topluca "Anadolu Kıyamları" olarak isimlendirilen 1906 Ankara, Kastamonu, Sinop, Trabzon olaylarında, 1905 ve 1908 Diyarbakır telgrafhane hadiselerinde, 1907 Van ve Bitlis ayaklanmalarında ve ekmek zammı nedeniyle meydana gelen 1908 Sivas olayında, elimizde henüz kanıt olmamasına rağmen yerel Jön Türk örgütlerinin katkısının bulunduğunu varsaymak yanlış olmaz. [12]

Sonuç olarak, basta ITC olmak üzere Jön Türk teşkilatları Anadolu'da yaygın biçimde örgütlenmişler, 1905–1908 yılları arasında Anadolu şehirlerinde meydana gelen uzun süreli, şiddetli ve etkili halk hareketlerine önderlik etmişlerdir. Dolayısıyla, 1908 Devrimi bir Anadolu Devrimidir.

[1] Petrosyan, YA: Sovyet Gözüyle Jön Türkler, Bilgi Yayınevi, Ankara 1974.

[2] Balkanlarda Bir Geril1acl-Hürriyet Kahramanı Resneli Niyazi Bey'in Anılan, Çağdaş Yayınlan, İstanbul 1975.

[3] Kars HZ, 1908 Devrimi'nin Halk Dinamiği, Kaynak Yayınları, İstanbul 1984, 1997.

[4] Çiçek H, Dr. Bahattin Şakir-İttihat ve Terakki'den Teşkilatı Mahsusa'ya Bir Türk jakobeni, Kaynak Yayınları, İstanbul 2004.

[5] Kars, age.

[6] Demirel M, İkinci Meşrutiyet Öncesi Erzurum'da Halk Hareketleri, Kültür Bakanlığı Yayınlan, Ankara 1990.

[7] Türkdoğan O, "1906–1907 Erzurum Hürriyet Ayaklanması", Türk Kültürü, sayı 255, s. 453- 466, 1984. .

[8] Çiçek, age ve Kars age.

[9] Demirel, age.

[10] Türkdoğan O, "1906–1907 Erzurum Hürriyet Ayakla

Not: Teori/ Temmuz-2008 sayısından düzenlenmiştir.